“Eigenlijk gaat alles nu beter in mijn leven dan voorheen, waarom krijg ik nu pas klachten?”, vragen mensen zich vaak terecht af.
Jarenlang hebben deze mensen gefunctioneerd en gedaan wat er gevraagd werd. Denk hierbij aan studeren, werken, onderhouden van relaties en het nemen van verantwoordelijkheid. Soms zelf zonder ooit hulp te hebben gezocht. En juist op het moment dat het leven stabiel lijkt te worden en veiliger voelt, komen er klachten omhoog. Voorbeelden hiervan zijn slecht slapen, somberheid, angstklachten en algehele onrust. Emoties kunnen hierbij ofwel hoog oplopen of juist helemaal wegvallen.
Dit voelt voor veel mensen verwarrend, frustrerend en soms zelfs beschamend. “Waarom komen deze klachten nu pas? Ik moet hier toch al lang overheen zijn?”
Helaas is dit bij het meemaken van een trauma geen uitzondering, maar juist heel logisch.
Het verschil tussen overleven en verwerken
Het lichaam schakelt bij een ingrijpende gebeurtenis, zoals het verlies van een naaste, (seksueel) misbruik of emotionele onveiligheid automatisch over naar een overlevingsstand. Dit is geen bewuste keuze, het zenuwstelsel neemt het hier namelijk over en richt zich voornamelijk op doorgaan, en niet op het voelen of proberen te verwerken van de gebeurtenis [1].
Het doel van het zenuwstelstel is hierbij niet om stil te staan bij wat er precies is gebeur, maar meer om het vol te houden. De spanning wordt hierbij vastgehouden, zodat je kunt doen wat nodig is, en emoties worden als automatische reactie van het lichaam naar de achtergrond gedrukt.
Hier kunnen veel mensen zelfs goed in worden. Ze leren zo verantwoordelijkheid te nemen, sterk te zijn en snel te kunnen schakelen en niet stil te staan bij ingrijpende gebeurtenissen die iets met hen doet. Deze reacties op verschillende situaties zijn geen zwakke reacties, maar aanpassingen wanneer voelen geen optie is.
Deze overlevingsstand betekent alleen niet dat een ingrijpende gebeurtenis verwerkt is.
Lichamelijk sensaties die je kan ervaren bij trauma
Trauma komt niet alleen terug in herbelevingen of gedachtes, ze blijven ook vastzitten in het lichaam. Bijvoorbeeld wanneer je gespannen bent zonder duidelijke oorzaak of in situaties waar je alert blijft terwijl er weinig aan de hand blijkt te zijn.
Wanneer iemand rationeel doorheeft dat een situatie voorbij is, kan het lichaam nog reageren alsof er nog steeds gevaar in de buurt is [1][2], wat komt door het geheugen van het zenuwstelsel.
Wanneer het leven vol staat en erg druk is, blijft het vaak ongemerkt. Door middel van afleiding is er namelijk weinig tijd om stil te staan en blijft het systeem zo actief. Dit werkt functioneel, en misschien niet altijd even prettig.
Wanneer het leven stabieler wordt, bijvoorbeeld in een veilige relatie, het behalen van een opdracht of wanneer de grootste stressfactor verdwenen is, ontstaat er tijd en ruimte voor de klachten om naar de oppervlakte te komen.
Dit komt dus niet omdat het slechter met je gaat, maar juist om het leven veiliger voelt.
Waarom ontwikkelen klachten zich later?
Veel mensen beschrijven terugkijken vaak dat ze herkennen dat ze op automatische piloot hebben geleefd. Hierbij geven ze aan te hebben gedaan wat er van hen verwacht werd, zonder stil te staan bij wat de ingrijpende gebeurtenis met ze hadden gedaan.
De klachten melden zich wanneer de constante druk vermindert. Dit komt tot uiting in angst, somberheid, hevige emoties, concentratieproblemen, spanning en algemene vermoeidheid. Dit voelt voor veel als een instorting die als geheel onverwachts wordt ervaren.
Eigenlijk is hier geen sprake van een instorting, maar meer van een transitie. Een overgang waarop het systeem niet meer hoeft te overleven en er ruimte ontstaat om te herstellen.
Het is vergelijkbaar met iemand die jarenlang is doorgegaan op adrenaline. Op momenten dat de adrenaline nodig is, blijft het lichaam voortbewegen. Wanneer deze wegvalt, komt alles wat is weggestopt alsnog naar boven.
Dit is precies waarom klachten zich vaak ontwikkelen wanneer het leven meer stabiel aanvoelt en er ruimte ontstaat voor het zenuwstelsel om te herstellen [2][3].
Voorbeeld uit de praktijk
Misschien ken je wel iemand of herken je jezelf in het volgende. Iemand die jarenlang onder hoge druk heeft gefunctioneerd voor zijn of haar baan. Iemand die je altijd kon bellen, die altijd maar doorging en waarbij je soms afvroeg waar hij/zij het vandaan haalde. Iemand voor wie stilstaan geen optie was, waardoor diegene altijd op zoek ging naar afleiding.
Tot het moment dat er iets verandert. Een wisseling van baan die voor minder druk zorgt, een veilige relatie of een algemeen rustiger leven. Hierbij daalt de prestatiedruk en is er sprake van minder afleiding.
Plotseling kan het dan binnen komen. Er is sprake van onrust zonder dat diegene weet waar het vandaan komt, emoties komen in overvloed binnen en het slapen gaat lastiger.
Dit komt dus omdat er eindelijk ruimte ontstaat voor het brein en lichaam om stil te staan en te voelen bij wat er een lange tijd is weggedrukt.
Geen zwakte, eerder ruimte
Een misopvatting die vaak voorkomt is dan ook: “Ik had hier nooit last van gehad als ik een sterk persoon was geweest.” Dit is onjuist, want bij een trauma werkt het andersom.
Klachten ontstaan namelijk niet omdat iemand het niet aan zou kunnen, maar omdat er ruimte komt om datgeen te voelen waar eerder geen plek voor was. In het verleden was dit te groot of te onveilig.
De klachten zijn geen bewijs dat je faalt als persoon, eerder een signaal van je systeem dat het voor jou nu veilig genoeg is om te kijken naar en los te laten wat als die tijd vast werd gehouden. Dit maakt klachten niet fijner, ze blijven onprettig, maar wel meer betekenisvol.
Resultaat van altijd maar door blijven gaan
De strategieën die worden toegepast om te overleven vragen veel energie van mensen, ook al zijn ze aan het begin helpend. Voor een langere tijd alert zijn, alles zelf willen oplossen en emoties onderdrukken eist nou eenmaal zijn tol.
Dit kan op de lange termijn leiden tot paniekklachten, isolatie, lichamelijke klachten zonder duidelijke reden, somberheid en aanhoudende spanning.
Dit is dus nogmaals geen teken dat je iets verkeerd hebt gedaan, het betekent dat jij en je lichaam voor een langere tijd meer heeft gedragen dan wat je misschien aankon.
Veiligheid als voorwaarde
Wanneer er voldoende veiligheid is, zowel buiten als binnen jezelf, komt er ruimte voor ‘echte’ verwerking. Wanneer het zenuwstelsel niet continu alert hoeft te zijn op gevaar, komt de ruimte om stil te staan bij de ingrijpende gebeurtenis en wat voor een impact het heeft gehad.
Dit proces verloopt helaas zelden snel of in een rechte lijn. Het gaat hierbij ook niet om alles herbeleven en uit te pluizen, maar meer om stapsgewijs te leren voelen in een tempo wat jij aankan.
Maak kennis met online therapie
Wanneer je merkt dat er nu pas klachten opkomen van situaties die al ver in het verleden liggen zegt dit dus voornamelijk iets over hoe sterk je bent geweest voor zo’n lange tijd.
Deze klachten zijn een teken van beweging, en er is geen sprake van een terugval. Beweging van je systeem dat de ruimte voelt om aandacht te geven aan datgeen wat eerder te zwaar was.
Dit moment is juist het begin van echte verwerking, hoe verwarrend dat soms ook kan voelen.
Bronnen:
[1] Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. New York: Viking.
[2] National Institute of Mental Health (NIMH). Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD).
[3] World Health Organization (WHO) (2013). Guidelines for the management of conditions specifically related to stress.